Tempo rubato; elasticiteit van de tijdmaat.
Terwijl de linkerhand streng in de maat speelt
wordt de melodie in de rechterhand vrijer voorgedragen.
http://www.youtube.com/watch?v=RR7eUSFsn28

On 25 feb, 18:18, "Paul Vervenne" <PaulVerve> wrote:
> Tempo rubato; elasticiteit van de tijdmaat.
> Terwijl de linkerhand streng in de maat speelt
> wordt de melodie in de rechterhand vrijer voorgedragen

Bijna, maar niet helemaal.

ru·bato (ro??o? bät??)

adjective, adverb

with some notes arbitrarily lengthened (or shortened) in performance
and, often, others correspondingly changed in length; (in a manner)
intentionally and temporarily deviating from a strict tempo: also used
as a musical direction
Etymology: It < (tempo) rubato, stolen (time)

Het is dus een _opzettelijke_ en tijdelijke afwijking van het strikte
tempo, en als dit op een piano uitgevoerd wordt (wat helemaal niet
hoeft) is het dus niet per se zo dat de ene hand het strikte tempo
aanhoudt.

Ik onderstreepte het woord opzettelijk, omdat het veranderen van het
tempo ook vaak genoeg onwillekeurig plaatsvindt. Maar dan noem je het
dus geen rubato.

On Feb 26, 2:18 am, Maarten van Tilburg <mtilb> wrote:
> On 25 feb, 18:18, "Paul Vervenne" <PaulVerve> wrote:

> > Tempo rubato; elasticiteit van de tijdmaat.
> > Terwijl de linkerhand streng in de maat speelt
> > wordt de melodie in de rechterhand vrijer voorgedragen

> Bijna, maar niet helemaal.

> ru·bato (ro??o? bät??)

> adjective, adverb

> with some notes arbitrarily lengthened (or shortened) in performance
> and, often, others correspondingly changed in length; (in a manner)
> intentionally and temporarily deviating from a strict tempo: also used
> as a musical direction
> Etymology: It < (tempo) rubato, stolen (time)

> Het is dus een _opzettelijke_ en tijdelijke afwijking van het strikte
> tempo, en als dit op een piano uitgevoerd wordt (wat helemaal niet
> hoeft) is het dus niet per se zo dat de ene hand het strikte tempo
> aanhoudt.

Dat hangt er van af in welke tijd je het plaatst. De verwarring over
het woord "rubato" bestaat al langer dan vandaag. Het woord wordt
gebruikt voor allerlei soorten tempovrijheid. Je kunt de stemmen
onafhankelijk van elkaar laten opereren, waarbij er meestal eentje min
of meer in tempo speelt: dat noem ik "ongesynchroniseerde
tempovrijheid", of "Italiaans rubato", of "Chopin-rubato". In de
meeste bronnen tot de tweede helft van de 19e eeuw heet dit gewoon
"rubato". Tosi gebruikt de term al in 1743 en in de vertalingen van
Galliard en Agricola staan uitgeschreven voorbeelden, waarbij je kunt
zien dat de bovenste stem syncopen speelt boven een rechte
begeleiding. Zo'n notatie is natuurlijk maar een benadering.

Daarna begint de verwarring, omdat er soms ook sprake is van
tempovrijheid waarbij de verschillende stemmen wél zijn
gesynchroniseerd. Uiteindelijk krijg je ook nog de discussie of je de
gestolen tijd ook terug moet geven als je van "rubato" wilt kunnen
spreken. Mijns inziens komt dat door de oorspronkelijke betekenis van
rubato als tempovrijheid boven een stabiele begeleiding, waarbij de
genomen tijd altijd wordt gecompenseerd, als je tenminste gelijk uit
wilt komen aan het einde van de maat, de frase of het stuk (in extreme
gevallen).

C.Ph.E. Bach en Türk beschrijven nog in de 18e eeuw beide soorten en
spreken van het versnellen en vertragen enerzijds, en "rubato" (met
stabiele begeleiding) anderzijds.

Baillot in zijn vioolmethode en Garcia in zijn zangmethode beschijven
ook beide soorten en associeren het rubato met stabiele begeleiding
met Italiaanse operazangers en met violisten als Paganini en Viotti.

Het rubato van Chopin wordt beschreven als "Italiaans" dus
ongesynchroniseerd, en Chopin schijnt dit ook te hebben geleerd van
Italiaanse operazangers. Maar waarschijnlijk heeft hij ook wel
versneld en vertraagd. Liszt schrijft over Chopin's rubato dat "de
takken bewegen in de wind, maar de stam staat stil". Maar volgens een
Chopin-leerling bewoog de stam ook wel eens, in heftige wind. Berlioz
klaagt dat Chopin eigenlijk gewoon helemaal geen maat kon houden.

In de Franse en Duitse pianoscholen uit die tijd wordt vooral versneld
en vertraagd op frase-niveau, en vaker vertraagd dan versneld, dus
deze vorm van tempovrijheid is niet altijd gecompenseerd.

Het "rubato" van de Liszt-school (en ook de Lechetitzky-school,
eignlijk dus de Czerny-school want Lechetitzky en Liszt hebben het
allebei waarschijnlijk van Czerny geleerd) kenmerkt zich door
voortdurende kleine schommelingen in tempo die niet per sé voortkomen
uit de frasering. Deze worden meestal wel gecompenseerd, ze gaan
telkens een klein beetje vooruit en wachten dan weer. Daarnaast kan
het fraserende rubato en het ongesynchroniseerde rubato ook nog
optreden.

Doordat de Liszt-school zo dominant werd tegen het einde van de 19e
eeuw, en het "Liszt-rubato" ook in toenemende mate door dirigenten
werd gebruikt (Von Bülow, Mengelberg) kreeg het woord "rubato" ook de
betekenis van gesynchroniseerde tempovrijheid, al dan niet
gecompenseerd. Vermoed ik althans, want het is een ingewikkelde zaak
en bronnen van toen en nu spreken elkaar regelmatig tegen.

On Feb 25, 10:18 pm, "Paul Vervenne" <PaulVerve> wrote:

> Tempo rubato; elasticiteit van de tijdmaat.
> Terwijl de linkerhand streng in de maat speelt
> wordt de melodie in de rechterhand vrijer voorgedragen.[..]

Best mooi gespeeld, beetje saai, en geen best voorbeeld van rubato
waarbij de rechterhand vrij is en de linker streng in de maat
speelt... zijn linker hand is niet echt streng en zijn rechterhand
niet vrij.

Hier is een voorbeeld van écht rubato, uit een hele andere hoek:

http://www.youtube.com/watch?v=jmW2AwUqDSI

vooral tijdens de onnavolgbare vioolsolo op 1'08''.

On 26 feb, 09:52, job <jobterh> wrote:
> Doordat de Liszt-school zo dominant werd tegen het einde van de 19e
> eeuw, en het "Liszt-rubato" ook in toenemende mate door dirigenten
> werd gebruikt (Von Bülow, Mengelberg) kreeg het woord "rubato" ook de
> betekenis van gesynchroniseerde tempovrijheid, al dan niet
> gecompenseerd. Vermoed ik althans, want het is een ingewikkelde zaak
> en bronnen van toen en nu spreken elkaar regelmatig tegen.

Hartelijk dank voor deze uitgebreide beschouwing.

Vraag, van mijn kant. Ik meen bij diverse klavecimbel spelers
(bijvoorbeeld) ook vormen van rubato te horen in oudere muziek. Min of
meer uit noodzaak, omdat bepaalde tonen (of groepje tonen) "los"
moeten worden gezet van hun omgeving, maar het instrument staat geen
benadrukking in luidheid toe. Een variatie in het tempo (al of niet
gesynchroniseerd) geeft dat effect ook.

Ik ken de theoretische werken niet (en ik ben geen piano speler) maar
ik zou me kunnen voorstellen dat dit al eerder beschreven wordt. C.
Ph. E. Bach bijvoorbeeld ?

On 28 feb, 22:24, Maarten van Tilburg <mtilb> wrote:

> Vraag, van mijn kant. Ik meen bij diverse klavecimbel spelers
> (bijvoorbeeld) ook vormen van rubato te horen in oudere muziek. Min of
> meer uit noodzaak, omdat bepaalde tonen (of groepje tonen) "los"
> moeten worden gezet van hun omgeving, maar het instrument staat geen
> benadrukking in luidheid toe. Een variatie in het tempo (al of niet
> gesynchroniseerd) geeft dat effect ook.

> Ik ken de theoretische werken niet (en ik ben geen piano speler) maar
> ik zou me kunnen voorstellen dat dit al eerder beschreven wordt. C.
> Ph. E. Bach bijvoorbeeld ?

Alle vormen van rubato die we nu kennen waren in die tijd ook al
bekend, en het vertragen en versnellen wordt uitgebreid beschreven
door C.PhE. Bach, compleet met voorbeelden. Het ongesynchroniseerde
"Italiaanse" rubato staat beschreven in Tosi, rond 1740; en in de
Engelse en Duitse vertalingen staan er dan ook nog notenvoorbeelden
bij. Maar ook in Franse klavecimbelmuziek kunnen de handen
onafhankelijk van elkaar opereren. Zo is er een sarabande van
Forqueray, "La Leon", uit de 5e suite, die schots en scheef genoteerd
staat, en de auteur schrijft er bij dat je het ook echt zo moet
spelen, dus helemaal ongesynchroniseerd. En dan mag je bij Franse
muziek nog heel veel tempovrijheid nemen, zoals b.v. Rameau
beschrijft. Een spannende noot of harmonie mag je best wel drie keer
langer dan genoteerd aanhouden als je wilt, schrijft hij. Dat is veel!
Loulié, nota bene de uitvinder van de slinger om tempi mee te noteren,
onderscheidt een stuk of 12 manieren om met tempo om te gaan:
- mesure exacte et rigoureuse: each note comes precisely on its beat
- mesure marquee: the beats are strongly accented, as in Airs de
dances
- mesure de recitative: only the beginning of the first beat is exact
- mesure d’Airs à chanter: attention is paid more to the length and
shortness of the syllables than those of the notes
- alterer la mesure: beat time or sing or play with inequality, making
one beat shorter and another longer
- presser la mesure: sing, play or beat more quickly
- traitter la mesure: sing, play or beat more slowly
- être en mesure: sing or play the notes in time
- chanter ou jouer de mesure: observe exactly the note values while
singing or playing
- suivre la mesure: not to sing or play too quickly or slowly
- perdre la mesure: lose oneself while singing or playing

Het is dus één van de vele opties om in de maat te spelen :-)